Volksuniversiteit Den Haag

Bestellijst

Geen bestellingen
Cursuscode: 18-2131

Lezingenserie - Den Haag en de Wapenstilstand van 1918

Lezingenserie - Den Haag en de Wapenstilstand van 1918
Cursuscode: 18-2131

In november is het 100 jaar geleden dat het Vredesverdrag van Versailles werd gesloten. Dit verdrag desoriënteerde heel Europa en werd de opmaat voor de Tweede Wereldoorlog.

Hoe het begon...
“Wat komt u hier doen? Wie bént u eigenlijk?” aldus de kille, met metalen stem gesproken woorden van Generaal Foch, de opperbevelhebber van de intergeallieerde strijdmacht in november 1918. Foch sprak ze tegen de leider van de Duitse onderhandelingsdelegatie in de morgenlijke uren van de elfde november 1918. Foch richtte die woorden tot de dikke, zwetende, leider van die delegatie, Matthias Erzberger, een katholiek. Erzberger, die al in de zomer van 1917 had aan zien komen dat keizerlijk Duitsland de wereldoorlog zou gaan verliezen. Hij had een motie laten aannemen in de Duitse Rijksdag dat de Duitse regering daarom moest aansturen op vrede via diplomatieke onderhandelingen. Een Napoleontische vrede na verpletterende overwinningen zat er voor de Duitsers eenvoudigweg niet meer in. De Duitse legerleiding had daarvoor te veel stommiteiten begaan. Erzberger somde ze ook op in de volksvertegenwoordiging. Hij werd nadien daarom algemeen veracht door de leden van de Duitse Generale Staf: een deloyale Duitser – wat kon je ook van een katholiek ánders verwachten? Eigenlijk had iedereen de pest aan hem wegens zijn politieke opportunisme, zijn listige stuipige glimlachje en zijn blinde ambitie en zijn ellebogendriften.

Erzberger wist niet wat hij hoorde. Uren was zijn delegatiecolonne stapvoets per auto geleid door het troosteloze maanlandschap naar Compiègne. De streek was door eerdere veldslagen volledig verwoest. Wegen waren onbegaanbaar en lijken lagen nog kriskras over de bekraterde velden. Berlijn had hem bericht dat de Franse generalissimo bereid was hem te ontvangen voor wapenstilstandsbesprekingen. En nu deze barse ontvangst. De generaal Foch bleef oorverdovend zwijgen, de kleine Duitse dikkerd stuurs aanstarend.

Wat Erzberger niet wist, niet kon weten, was dat Foch in totale onzekerheid verkeerde over de samenstelling van de Duitse delegatie en twijfelde over de bevoegdheid ervan om bindend een eventuele wapenstilstand te tekenen. Foch had een afschrift gekregen van een telegram van de Duitse Rijksregering. Daarin werd bericht dat de afvaardiging onderweg was. De ondertekening luidde: “Reichskanzler SCHLUSS”. Foch verwachtte daarom aanvankelijk op het hoogste regeringsniveau afspraken te maken met een nieuwe Duitse Kanselier, luisterend naar de naam “Schluss”. Daar had Foch nog nooit van gehoord. Maar in Duitsland was een revolutie gaande. De ene kanselier volgde daar kennelijk de andere struikelend op. De laatste naam van een Duitse kanselier was die van een Prinz Max Von Baden, dat wist Foch zeker, die kende hij nog van onderhandelingen met het Duitse Rode Kruis. Hoe het verder precies zat, was hem nog niet duidelijk. Direct contact met Berlijn was onmogelijk. De telegraafverbindingen waren verstoord, ook als ze via de Duitse Generale Staf liepen. Die staf zat in het Belgische Spa, maar ook die staf kreeg Berlijn niet te pakken, niet via de telefoon en niet via de telegraaf. Von Baden scheen ook al weer afgetreden te zijn, een volslagen onbekende Ebert was nu regeringsleider. Foch was gewend aan de Duitse afsluitende zinsnede in legertelegrammen “ Ende der Depeche” (slot van dit telegram). Hij kende geen Duits, maar sommigen uit zijn staf wisten dat de Duitse civiele autoriteiten telegramformulieren plachten af te sluiten met “Schluss” (slot). Foch besloot voorlopig die Erzberger in de waan te brengen, dat hij een nieuwe superieur had, “Schluss”. Verwarring betekende vertraging. En vertraging had Foch nodig.

Dat Duitse kereltje, dat met moeite zijn astrakankraag neersloeg, biechtte slissend op dat hij “Matthias Erzberger” heette en gemachtigd was door ene Ebert om zijn paraaf te zetten. Ebert, dat was de leider van de socialistische partij (SPD, Sozialistiche Partei Deutschlands)  in de Rijksdag. Die was ineens Rijkskanselier geworden. Tot zijn eigen stomme verbazing. Zijn voorganger had hem aangewezen. Gezegd: doe jij het maar. De Keizer, Wilhelm II, was er niet aan te pas gekomen. Onwettig was het. Maar Ebert, zadelmaker van beroep, had de benoeming maar aanvaard.  Het duurde lang voordat Erzberger Foch ervan overtuigd had dat met “SCHLUSS”toch écht bedoeld werd: STOP. Einde bericht. Daarom kon de wapenstilstand niet precies om elf uur in de ochtend intreden. Al was dat afgesproken. Het werd, naar verluidt, elf minuten over elf. Van de elfde maand. De gekkendatum, waarop de provincies in de Nederlanden en het Rijnland hun carnavaleske “Raad van Elf”plegen te kiezen. Erzberger legde wel zijn beduimelde en verfrommelde geloofsbrieven over, maar Foch kende geen Duits en Erzberger geen Frans en vertalers schenen niet voorhanden. De Duitse militaire attaché in de delegatie, Generaal Von Winterfeldt, kende beide talen vloeiend. Hij had van de Generale Staf het congé gekregen de kaken stijf op elkaar te houden. Erzberger, die roomse Zivilist moest maar de zondebok worden die de wapenstilstand had getekend. Verheimelijkt moest worden dat de Generale Staf om deze stilstand gesmeekt had. Erzberger wilde zijn plaats in de galerij van historische figuren. En die kreeg hij. Hij werd de man die het Duitse volk uitleverde aan de ongenade van de geallieerden. Het eerste misverstand met dramatische gevolgen. Karakteristiek voor een cascade van misverstanden, tekenend voor de wapenstilstand zelf en het monster dat zij baarde: het Vredesverdrag van Versailles.

Den Haag en de van wapenstilstand 1918
collage: Frans Gommers

Vragen
Wat was de specifieke positie van Nederland in dat drama? Mocht het bij de onderhandelingen aanzitten en mee onderhandelen? En zo niet, had het dan toch invloed? En hoe dan en waarom? Speelde de reputatie van Den Haag als stad van vrede en recht daarbij nog een rol? Die renommee had de stad al, nadat de Eerste Vredesconferentie van 1899 daar was afgewikkeld. Waarom kwam de Volkenbond in die stad niet te zetelen? Was dat niet voor de hand liggend, nu Den Haag al de aanzet had gegeven tot een codificatie van het humanitair recht in oorlogssituaties? Waarom kon Nederland die lijn niet doorzetten? En in hoeverre werkt die breuk dóór in het huidige volkerenrecht, waarbij Den Haag wel de rechtspraak faciliteert, terwijl Nederland daarbij zo min mogelijk partij beoogt te zijn?

6 colleges in 12 bijeenkomsten
Op deze vragen gaat deze serie in. In zes colleges. Ze omvatten ieder vier uren, verdeeld over twee maandagavonden. Elk college kent dus twee delen. Elk deel kent een aparte perikoop, een zelfstandige lezing over een autonoom onderwerp. De samenhang van de cursus is: hoe verging het Nederland als neutrale staat in die rare periode die men vaak “het interbellum” noemt. Wat dachten de Nederlandse staatsleden of politici met hun staat te doen, toen de Eerste Wereldoorlog afgelopen was? Wilden ze hun isolationistische politiek voortzetten? Of wilden ze méédoen in het grotere Europese verband? En wilden ze soevereiniteit inleveren? En zo ja waar en hoe dan? Dat lijkt veel op de vragen waarmee Nederland te maken krijgt in de BREXIT-tijd. En met Poetins geopolitiek, waar de kranten vol van staan.

Syllabus
De lezingenserie biedt, als achtergrondinformatie, een volledige collegetekst met alle deelonderwerpen. Die kan men erbij houden of gebruiken als voorbereidings- of nalezingsmateriaal. De docent tracht uiteraard de voordracht levendig te houden. Maar een mens heeft maar beperkte luistercapaciteit. Daarom moet documentair materaal de mondelinge overdracht ondersteunen. De voordrachten vormen niettemin de kern. De voordrachten worden gehouden van 20.00-22.00 uur op m maandagavond vanaf 5 november 2018. Steeds wordt, indien mogelijk, aangehaakt bij de actualiteit. Het is dus een historiografische en politicologische serie. De colleges zijn steeds, zelfstandige, afgeronde verhandelingen waarbij diverse aspecten de revue passeren. Kort tevoren wordt de ondersteunende verhaalslijn over het hele semester digitaal verspreid uitgereikt met steeds de collegesamenvatting. De hiernavolgende inhoudsopgave geeft de narrativiteitslijn, de verhaalsstructuur, van de voordrachten weer. De samenvatting wordt uiteindelijk ook als geïllustreerde syllabus door de Volksuniversiteit digitaal ter beschikking gesteld. De voordrachten worden steeds begeleid door een powerpointpresentatie. Die beoogt het betoog illustratief te ondersteunen via beeldmateriaal.

Na afloop wordt aan de deelnemers een certificaat uitgereikt.

Trailer Bekijk HIER een informatiefilm over de lezingenserie Den Haag en de wapenstilstand van 1918.

Inhoud
Voor een uitgebreide beschrijving (pdf-bestand) van de onderwerpen van de 6 colleges, klik HIER.

Maandag 5 november 2018
12 lezingen van 2 uur aanvangstijd 20:00 (klik hier voor de lijst met data en tijden per bijeenkomst)
Prijs: € 215,00
Dhr. prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
20:00 - 22:00
Locaties: Zandvliet Lyceum, Zandvliet Lyceum (klik hier voor de adres gegevens)
Inschrijving geopend >
prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
Gerard Strijards nam deel aan de conferenties van de Verenigde Naties over de codificaties van het humanitaire recht, het oorlogsstrafrecht, de onderhandelingen over de oprichting van internationale straftribunalen in Den Haag en doceert internationaal institutioneel recht, internationaal strafrecht en volkerenstrafrecht. Tevens heeft hij ruime rechterlijke ervaring op deze terreinen.