Volksuniversiteit Den Haag

Bestellijst

Geen bestellingen
Cursuscode: 19-2143

Lezingenserie Nederlandse geschiedenis - Opvang en repatriëring na WO2

Lezingenserie Nederlandse geschiedenis - Opvang en repatriëring na WO2
Cursuscode: 19-2143

De opvang en repatriëring van staatlozen, vluchtelingen, krijgsgevangenen en collaborateurs na de Tweede Wereldoorlog

In 1942 wordt in Eindhoven het gigantische “Veemgebouw” opgeleverd. Het staat midden in het Strijp-S-complex van de firma Philips, de “Verboden Stad”, omgeven door hoge hekken, wachtposten, slagbomen en muren. Daarbinnen heerst de bedrijfspolitie. Het Veemgebouw is hypermodern. Naar de maatstaven van toen, uiteraard. Het maakt onderdeel uit van de kattenrug, de reeks van industriegebouwen, ketelruimten en fabrieken, evenwijdig aan het doorgaande laagspoor van de Staatsspoorwegen. Deze railverbinding vertakt zich via wissels en rangeervorken naar emplacementen in dit complex gesitueerd, en er loopt een lijn direct door naar het laadperron aan dat Veemgebouw.

De oplevering trekt direct de aandacht van de hoogste burgerlijke bezettingsautoriteit, De Reichskommissar Dr Arthur Seysz-Inquart. Operatie “Barbarossa” is in volle gang. De onverwachte massale inval in Sovjet-Rusland, ingezet in juni 1941. Deze militaire manoeuvre veroorzaakt gigantische volksverhuizingen. De Duitsers rukken nog steeds op door Belarus, de Ukraïne en Georgië naar de Kaukasus. De eerste vaart is wel uit de bewegingsoorlog, maar de tactische doelen lijken nog steeds haalbaar, al beginnen sommigen twijfels te koesteren over de strategische oogmerken van de Führer. Hitler is van plan over te gaan tot kolonisatie door beproefde Germaanse rassen van de nieuw gewonnen gewesten. Hij denkt daarbij vooral aan de stamverwante Nederlanders. Die wil hij doen verhuizen naar het “Oostland”, de Ukraïne.

De bewoners van deze graan- en ertsrijke streken moeten dan maar naar de Lage Landen: Hitler denkt nooit in kleinere concepten. Verder zijn er veel zware gewonden in de wereldkrijg gevallen, veel invaliden en er zijn massaal krijgsgevangenen gemaakt. Veel Ukraïners en Wit-Russen zien de Duitsers eigenlijk als hun bevrijders. Ze geven zich daarom makkelijk over. De burgerbevolking meldt zich aan voor samenwerking met de Duitsers die haar zal vrijwaren van de Stalinistische terreur, want communistisch zijn deze streken nooit geworden.  Waarheen met deze ontheemde personen? Seysz-Inquart is naar Berlijn ontboden: hij moet deze massale terugvloeiende volksmassa’s, deze oorlogsgewonden en bereidwillige collaborateurs huisvesten, verzorgen en eventueel oplappen. En daarna doortransporteren naar nieuwe bestemmingen. Het Veemgebouw is daarvoor uitstekend geschikt. Hij richt het in als Kriegslazarett, Wehrmachtsheim en herscholingskamp. Hij verordent dat de “Verboden Stad” exterritoriaal terrein wordt waarop Duits oorlogsrecht toepasselijk is. Wie in het Veemgebouw huist, zit eigenlijk in Duitsland. Druk wordt op de niet-Duitse bewoners uitgeoefend om zich bij de Germaanse SS te melden. De rest wordt beschouwd als “Wehrmachtsangehörigen”. Ook al zijn ze geen soldaat.

In 1944 wordt Eindhoven ineens bevrijd. Op achttien september stoot Montgomery door in het spitsoffensief dat bekend staat als “Operation Market Garden”. Doel is: de bezetting van de bruggenhoofden over de Nederrijn bij Arnhem. Om daarna op de noordelijke oever te geraken en dan door te zwaaien naar Berlijn. De Verboden Stad is deels onruimd. De logistieke faciliteiten ervan zijn uitnemend geschikt, zo oordeelt de geallieerde opperbevelhebber Eisenhower, om aanstonds het hoofd te bieden aan de massale grootschalige influx van honderdduizenden ontheemden uit Centraal-Europa. Want dat er in dat gebied enorme aantallen krijgsgevangenen, concentratiekampbewoners, oorlogsindustrie-slaven, deserteurs, verdreven burgers, waaronder veel minderjarigen, en veroordeelde politieke delinquenten zitten, dat weet Eisenhower wel. Hij heeft alleen geen idee hoeveel en van welke samenstelling.

De Verboden Stad is goed als transitpunt. Want, zo denkt Eisenhower, binnenkort is Antwerpen vanuit de Schelde van zee aannaderbaar. En dan kunnen deze personen doorgevoerd worden naar elders. In hongerend Nederland, dat door de spoorwegstaking in chaos verkeert, kunnen zij niet blijven. Het blijkt een misrekening. “Market Garden” mislukt. En de Duitsers handhaven zich op Walcheren. Ze leggen op de noordelijke oevers artillerie-emplacementen aan. En schieten iedere koopvaarder op weg naar Antwerpen overhoop. Langzaam-aan begint de Verboden Stad uit te puilen. De treinen met cholera-, schurft-, difterie- en typhuspatiënten blijven binnenstommelen. Het stinkt als een oordeel. Uit de goederenwagons lekt de urine en de verdere faecaliën , die de kans op besmetting vergroten. En onder de passagiers zitten SS-ers, maar ook Joden, zigeuners als Roma en Sinti, Nederlandse werkwilligen uit de Duitse oorlogsindustrie, Duitse invaliden en krankzinnigen, Nederlanders die zich voor vreemde krijgsdiensten hebben aangeboden en collaborateurs. Ze huizen in het Veemgebouw. Onbeschrijfelijke toestanden zijn het gevolg.

Wat gebeurde er met deze personen? Hoe werden oorlogsmisdadigers opgespoord? De meesten arriveerden documentloos. Wat was het regime waaraan al deze ongenode gasten werden onderworpen en wat was daarvan de rechtskundige grondslag? Wat was eigenlijk de bemoeienis van de Nederlandse regering die nog in Londen zat? Had zij dit voorzien? Waarom was zij eigenlijk alleen maar behept met de vrees dat de communisten in Nederland de macht zouden grijpen en waarom zette zij daarop maximaal in en hoe? Wat kwam er van de zuivering en de bestraffing van de mensen die in de bezettingsjaren “verkeerd” waren geweest terecht?

Deze en dergelijke vragen zijn themata van een eenmaandelijkse lezingenserie die in januari 2020 begint, wanneer het ruim vijfenzeventig jaar geleden is, dat de regering, haars ondanks, ineens met de antwoorden op deze vragen werd geconfronteerd.

Voor een uitgebreidere toelichting en illustratie van de onderwerpen die in deze cursus aan de orde komen, klik HIER om een Word-bestand te downloaden.

Donderdag 16 januari 2020
4 lezingen van 2 uur aanvangstijd 20:00 (klik hier voor de lijst met data en tijden per bijeenkomst)
Prijs: € 82,00
Dhr. prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
20:00 - 22:00
Locatie: Zandvliet Lyceum (klik hier voor de adresgegevens)
Inschrijving geopend >
prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
prof mr dr G.A.M. (Gerard) Strijards
Gerard Strijards nam deel aan de conferenties van de Verenigde Naties over de codificaties van het humanitaire recht, het oorlogsstrafrecht, de onderhandelingen over de oprichting van internationale straftribunalen in Den Haag en doceert internationaal institutioneel recht, internationaal strafrecht en volkerenstrafrecht. Tevens heeft hij ruime rechterlijke ervaring op deze terreinen.